aus: Bussenius/Hubatsch, Urkunden und Akten zur Geschichte der preußischen Verwaltung Südpreußen und Neuostpreußen 1793-1806, S. 426-429
(Anm.: keine vollständige Abschrift der Tabellen)
315. Konduitenliste der lutherischen Prediger in dem Departement des Konsistoriums zu Warschau (Warschau, 14. August 1802)
| Name des Ortes |
Name des Predigers und dessen Vaterland |
Lebensjahre |
Amtsjahre |
| Warschau |
Carl Heinrich Wilhelm SCHMID aus Südpreußen, dem ehem. Großpolen |
42 |
17 |
| Ilow* |
WITTHOLD aus Preußen |
35 |
7 |
| Nowydwor oder Neuhoff |
Nathanael BANDOW aus der Mark |
30 |
3 |
| Groß-Bruzyca** |
Friedrich George TUVE |
30 |
2 |
*statt „Ilow“ steht im Text „Flow“ / ** statt „Bruzyca“ steht im Text „Bruzyae“
316. Nachweisung der völlig eingerichteten lutherischen Kirchspiele in dem Departement des Konsistoriums zu Warschau (Warschau, 14. August 1802)***
| Name des Kirchspiels |
Name der dazugehörigen Orte |
Name des Geistlichen und der anderen Kirchenbediensteten |
| Warschau |
Alle benachbarten Dörfer ….. |
Pastor Carl Wilh. Heinrich SCHMID, Kantor und Organist PERSCHMANN, Kirchendiener oder Küster RIEDEL, Bedienter und Almosensammler GRABOWSKI |
| Ilow* |
Groß-Arciechow, Klein-Arciechow, Binewo, Janiszewo, Neudorff, Bidin (?), Antoniner Kempe, Sucherdel, Caroliner-Kempe, das Mediatstädtchen Ilow`* |
Pfarrer WITTHOLD |
| Nowydwor oder Neuhoff |
die Mediatstadt Nowydwor, Neuhoffer Kempe, Wiesendorff, Wolka Gorskie, Skirda, Reczszevo, Kikuler Kempe |
Johann Nathanael BANDOW |
| Groß-Bruzyca im Zgierzschen Kreise |
Groß-Bruzyca, Klein-Bruzyca, Dobrowa (?) Gora, Chociszew |
Friedrich Georg TUVE |
*** Anlage zu Nr. 315. Aus einer beigefügten Aufstellung geht hervor, daß weitere Kirchspiele geplant waren in Lentschütz, Dombie, Klodawa, Zgierz, Brzeziny, Vorstadt Praga bei Warschau.
aus: Beiträge zur Geschichte und Statistik des Kirchen- und Schulwesens der Ev.-Augsburg. Gemeinden im Königreich Polen, gesammelt und herausgegeben von E.H. Busch, Russisch-Kaiserlichem Staatsrath, 1897.
S. 116-118, 153-156, 218-225
(Anm. : keine Abschrift, nur wesentliche Details dem Text entnommen)
Kirchspiel Brzeziny (Gouv. Petrikau)
– Brzeziny, Jezow, Glowno, Strykow und 42 Dörfer
– gegr. 1826 von der Gräfin Isabella Oginska
– Pastor Christian Georg HERRMANN seit 1829
– 4114 Eingepfarrte
– 17 Schulen, 17 Lehrer, 865 Kinder: Brzeziny, Borowo, Galkowek, Nikolajew, Laznowskawola, Teolin, Glogowiec, Katarzynow, Zielona gora, Albertow, Jasien, Warszewice, Przylenk,Leosin, Maryanow, Zakowice, Felicyanow
Kirchspiel Alexandrow nebst Filial Huta-Bardzinska (Gouv. Petrikau und Kalisch)
– Alexandrow und 10 Dörfer und Colonien
– Filial 29 Dörfer und Colonien
– gegr. 1800 die Parochie Bruzyca vom Gutsbesitzer Raphael Bratoszewski, 1828 Einweihung der Kirche in Alexandrow und damit Verlegung des Pastorats
– Pastoren: Georg TUVE 1801-1830, Alexander RAUH seit 1834 (Vacanz 1830-1834)
– 4915 Eingepfarrte
– 7 Schulen, 7 Lehrer, 312 Kinder: Alexandrow, Rombien, Ruda-Bugaj, Klein-Bruzyc, Alt-Adamow, Dzierzanow, Huta-Bardzinska
Kirchspiel Ozorkow nebst Filial Lenczyca (Gouv. Kalisch)
– Ozorkow, Piontek, Parzenczewo und 48 Dörfer und Colonien
– Lenczyca und 20 Dörfer und Colonien
– gegr. 1826
– Pastoren: Karl Friedrich HABERFELDT 1826-1836, Eduard STILLER seit 1836
– 3750 Eingepfarrte
– 7 Schulen, 7 Lehrer, 375 Kinder: Ozorkow, Slowik, Tkaczewskagora, Wladyslawow, Maryampol, Pustkowagora, Bandkow
– 3 Schulen, 3 Lehrer, 132 Kinder: Lenczyca, Mikolajewo, Lesmierz
Kirchspiel Zgierz (Gouv. Petrikau)
– Zgierz und 72 Dörfer und Colonien
– gegr. 1824
– Pastoren: Heinroch BANDO 1824-1865, Julius PASTENACY (Substitut) 1864-1865, Ernst BURSCHE seit 1866
– 4538 Eingepfarrte
– 6 Schulen, 7 Lehrer, 519 Kinder: Zgierz, Zabieniec, Grabieniec, Bialla, Swendow, Rossenow
Kirchspiel Lodz (Gouv. Petrikau)
– Lodz und 15 Dörfer und Colonien
– gegr. 1826
– Pastoren: Friedrich METZNER 1827-1865, Karl Gustav MANITIUS 1853-1865, Vicare: Ferdinand HÄFKE 1854-1858, Wladislaus MULTANOWSKI 1858, Adolf RONDTHALER 1858-1859, Ottomar GERTH 1859, Gustav Adolph BIEDERMANN 1853-1863, Karl ZIEGLER 1860, Heinrich ZANDER 1863, Ernst BURSCHE 1863-1866, Karl Julius PASTENACY seit 1866, Alfred MODL (Administrator) seit 1865
– 13412 Eingepfarrte
– 6 Schulen, 7 Lehrer, 964 Kinder: Lodz (4 Sch.), Antoniew-Sikawa, Dombrowa
Kirchspiel Nowosolna oder Neu-Sulzberg (Gouv. Petrikau)
– 36 Dörfer und Colonien
– gegr. 1838, vorher Filial von Lodz
– Pastoren: Eduard KÜNZEL 1838-1855, Jakob GAßMANN 1856-1862, Gustav Adolph BIEDERMANN seit 1863
– 9 Schulen, 9 Lehrer, 488 Kinder: Nowosolna, Andrzejow, Eufeminow, Wianczy-Gorny, Justynow, Grabin, Janow, Male-Moskule, Podwionczyn
– etwa 33 der zum Kirchspiel eingepfarrten Lutherischen Familien halten sich zur Herrnhuter Brüdergemeinde ….
aus: Neuer Hausfreund, Evang. Lutherischer Volks-Kalender 1918, S. 119-121
Übersicht über die evangelische Kirche Augsburgischen Bekenntnisses im Polen nach dem Stande vom Oktober 1917
C. Petrikauer Kirchenkreis
16 Kirchspiele mit 5 Filialen
(Anm.: Zustand während des 1. Weltkriegs unter dt. Besatzung; nicht alle Kirchengemeinden in dieser Abschrift aufgeführt)
| Name der Kirchspiele und ihrer Filialen |
Seelen-zahl * vor dem Kriege |
Seelen-zahl* jetzt |
Name des Pastors |
Kriegsschäden |
| Alexandrow |
6100 |
5157 |
BUSE Julius |
Sämtl. kirchl. Gebäude d. Bomben beschädigt. Schaden 12000 Rubel. Von den 800 Weberfamilien der Stadt ist ein Teil nach Deutschland übersiedelt; die Zurückgebliebenen sind so gut wie erwerbslos. |
| Huta Bardzinska |
996 |
1025 |
BUSE Julius |
|
| Brzeziny |
6ooo |
55oo |
WANNAGAT Albert |
Straßenkämpfe bei Sturmangriff der russ. Armee Ende Nov. 1914 u. beim Durchbruch der Div. Litzmann. Dabei beschädigt: Kirche, Pfarrhaus, Gemeindehaus. Ferner mehr oder minder beschädigt: die Kirche in Lasnowska –Wola, mehrere Bethäuser u. Schulgebäude; darunter zwei Schulgeb. mit Wirtschaftsgebäuden niedergebrannt. Der Gesamtschaden beträgt rd. 12000 Rubel. |
| Lodz,Trinitatis-Gemeinde |
21ooo |
15ooo |
GUNDLACH Rudolf, HADRIAN Paul, Dr. LEWANDOWSKI Lucyan (Hilfsprediger), GERHARDT August (Rel.lehrer), FAUERHOLDT Irenius (Adjunkt u. Judenmissionar) |
Allgemeinde Verarmung durch Stillstand der Industrie. |
| Lodz, Haus der Barmherzigkeit, Diakonissen-anstalt |
|
|
HOLTZ Edmund, Rektor |
|
| Lodz, St. Johannis-Gemeinde |
40ooo |
25ooo |
ANGERSTEIN W., DIETRICH Julius, PATZER Theodor (Diakon), KREMPIN Adolf (Rel.lehrer), MEYER Philipp |
St. Matthäikirche halbfertig stehen geblieben. Allgemeine Verarmung durch Stillstand der Industrie. |
| Nowosolna (Sulzfeld) |
42oo |
4573 |
unbesetzt, versehen von P. EYTH |
Kirche d. Artilleriefeuer beschädigt; ausgebessert. Kirche von Andrzejow schwer beschädigt, wird zurzeit wieder hergestellt. Der Schulunterricht ist an 9 Orten z.T. in gemieteten Räumen wieder aufgenommen worden. Der Aufbau der 3 zerstörten Schulgebäude konnte noch nicht in Angriff genommen werden. |
| Ozorkow |
3ooo |
3ooo |
RONDTHALER Adolf |
Das Armenhaus beschädigt (1145 Rubel). Schulgebäude leicht beschädigt. Bittere Not der Stadt-bevölkerung. |
| Lenczyca |
500 |
500 |
RONDTHALER Adolf |
|
| Zgierz |
9ooo |
600 |
SERINI Karl |
Schwere Kämpfe um die Stadt. Bet- und Schulhäuser in Biala und Radogoszcz schwer beschädigt. Schaden 1750 Rubel. Die Bethäuser sind notdürftig wieder hergestellt. |
*schätzungsweise
aus: ROCZNIK EWANGELICKI 1925, Warszawa, S. 127-141
(Anmerkung: verkürzte Abschrift, poln. Schriftzeichen durch dt. ersetzt)
C. Djecezja Piotrkowska
16 zborow i 6 filjalow
1. Parafia w Aleksandrowie Leczyckim
– 1801
– Juliusz Dawid BUSSE
– Organista Henryk SALIN
– Kolegjum koscielne: L. KROPP, G. KELM, F. LIEKLE, E. JAMS, H. FLIEGER, J. BISCHOFF, A. TREY
– Szkoly: Aleksandrow (J. HOF), Bruzyczka (E. Zirk), Ruda Bugaj (O. TOM) , Adamow (H. SEIFERTowna), Ludwikow (T. EISNACK), Dzierzanow (L. Schütz). Rabien (Karolina HANSEN i Stanislawa SKARBEK kat.)
– Aleksandrow (J. BUSE, J. HOF, E. KOCH), Rabien (T. MILLER, A. TURSCH)
2. Filjal w Hucie Bardzinskiej
– 1839
– (Juljusz Dawid BUSSE)
– Kantor Otto WOLSKI
– Kolegjum kosc.: O. HOFFMAN, R. GANSKE, R. BLOCH, W. STROHSCHEIN
– niem. naucz. ew. O. WOLSKI
3. Parafja w Belchatowie
4. Filjal w Pozdzienicach
5. Parafja Brzezinach
– 1826
– KNEIFEL
– Kantor L. MICHELIS
– Kolgejum kosc.: W. KOCH, E. FERCHO, J. ECKERT, G. SCHAMUL, A. GRUBER, K. BIALASIEWICZ
– Szkoly: Brzeziny (E. DYKO i BOGE), Zakowice (KLEIBER), Katarzynow (KRAMPITZ), Leosin (BIALASIEWICZ), Lesznowska Wola (HEFT), Borowa (BRAUN), Glogow (KUNAS), Strykow (GOEPPERT)
6. Parafja w Kielcach
7. Filjal w Pilicy
8. Filjal w Przeczowie
9. Parafja w Kleszczowie
10. Parafja w Konstantynowie
11. Filjal w Poddebicach
12. Parafja sw. Trojcy w Lodzi
– 1826
– A. WANNAGAT, G. SCHEDLER, J. BITNER
– Kant./org.: B. SCHUMERT i M. LITTKE
– Kol. kosc.: A. ZIEGLER, M. WEIGOLD, W. METHNER, T. SCHÜTZ, A. HOFFMANN, A. WEBER, L. WAGNER, H. KINDERMANN, K. STÜLDT, R. SCHWARZ, G. PFEIFFER, J. SCHREER
– A. ZIEGLER, A. ZIEGLERowa, A. HOFFMANN, M. WEIGOLD, J.W. WAGNER, A. WEBER, WEIDEMEIRowa, RODowa, MACHEWSKa, J. TOMCZAK i Wanda TOMCZAKowa
– HADRIANowa, ZINKowa, ELSNERowa, GÜNTHERowa, MADERowa. GOLBIRSCHowa, ABELowa
– GUNDLACHowa, STEGMANN, MÜHLL, STILLER, KLIKAR, WERNER, ELSNER, KAHLENBACH, TIETZEN, BEUNIEN, KRÜGER, KIER, Klara LANGE
– Chor: J. BALWINSKI, A. WOLKENSTEIN, A. PORN, O. PFEIFFER, J. WINKOPF, S. PRZYGORSKI, NAZARSKI, BERGMAN, ROESLER, HENSCHEL
– Szkoly: ul. Zachodniej 17 (ROLLER, DIKOV, ROLL, LUDWIG, HOFFMANN), ul. Brzezinska 41 (K. MILKER), ul. Pomorska 101 (A. HOFFMANN, E. HEINE, R. ZAHN, A. HEINRICH), ul. Polnocna 40 (FULDE, L. KUK, G. TRELLENBERG, R. KRÜGER, ul. Rajtera 11 (H. DREWS, H. SCHULTZ, H. DEKERT, J. ZIELINSKI, Elza GRÖNE), Sierakowskiego 26 (J. MÜLLER), ul. Andrzeja 24 (Alma OTTO, Wanda BRAUN, Olga HENRISCH, Malg. PEPKE, Edyta PATZER, Anna RIGER, Bianka RATZ, Wanda RÖBER, Eugenja ZIEBART, Elza SCHINDLER), ul. Andrzeja 52 (A. WEISS, B. KEPLER, L. VOGELSANG, G. FOLLAK, Marta SCHEFTEL, Alma FISCHER), Antoniew-Stoki (STINEBORG)
13. Parafja sw. Jana w Lodzi
– 1884
– Wilhelm Piotr ANGERSTEIN, Juljusz DIETRICH, Jan ZANDER, Adolf DOBERSTEIN, Waldemar GALSTER
– Kant./org.: Pawel BRÜCKERT, Henryk HUMEL
– Kol. kosc.: J. KINDERMAN, R. RÖMER, Z. MANITIUS, J. WENDE, R. GROSS, J. HEIDRICH, E. HEMPEL, A. UTTA, J. PRIEBE, K. KRAUSE, R. SCHWEIKERT, A. LIPSKI
– ANGERSTEIN, Jul. KINDERMANN, R. RÖMER, T. STEIGERT, A. GEISLER, G. RESCHKE, R. KREMPT, E. HAUSCH, L. GEISLER, A. HENKE
– ANGERSTEINowa, K. KINDERMANowa, Alicja SCHWEIKERTowa, Ida PETERSowa, Olga STEIGERTowa, El. ANGERSTEINowna
– BIRNBACH-LANGE, ANGERSTEIN
– O. STRAUCH, A. LIPINSKI, P. GÜNTZEL, E. HANKE
– ANGERSTEIN, J. KINDERMANN, E. HANKE, R. RÖMER, Z. MANITIUS, H. MICHEL, T. STEIGERT
– Szkoly: ul. Glowna 30 (GEILKE), ul. Zarzewska (SIEDE) , ul. Piotrkowska251(KEPPE), ul. Wodna 100 (KRZYWIEC), ul. Fabryczna 7 (PHILIPP), ul. Nowo Zarzewska 68 (KOSSMANN), ul. Wolczanska (SCHMIDT), ul. Wolczanska 117 (BRODÖHL), Karolew (LENZ), ul. Kilinskiego 135 (GROSS), ul. Kilinskiego 135 (KÜHN), ul. Rzgowska 62 (THIEM)
14. Parafja w Nowosolnej
– 1838
– A. KRATSCH
– Kantor R. HENTSCHEL
– Kol. kosc.: J. ZOLLER, E. ABEL, Ch. NUFER, J. WEBER, R. KRIESE, R. SCHULZ
– Szkoly: Nowosolna (R. HENTSCHEL), Andrzejow (A. KRAMPITZ). Wiaczyn Gorny (A. KOMPKE), Janow (T. FAUDE),Kolonka (B. ARNDT), Grabina (A. SCHÖHLER), Olechow (A. RENNERT), Andrespol (P. JESS), Natolin (GRETZINGER), Eufenimow (R. KRÜGER), Justynow (A. KRÜGER)
15. Parafja w Ozorkowie
– 1814
– P. OTTO
– Kantor A. HANELT
– Kol. kosc.: J. BRENDEL, A. WOLSCHENDORF, H. VOSS, J. DÜRING, G. CIPPEL, F. SCHÄFER, W. SCHEIBLER
– Szkoly: „3 kl. Im. H. Schlössera“ (E. JESSE), Ozorkow (E. JANOWSKI i W. STRAUCH), Slowik (REINERT), Marjampol (WEDMANN), Tkaczewska Gora (RUPPERT), Pustkowa Gora (MANTAY)
16. Filjal w Leczycy
– 1841
– Pawl OTTO
– Kantor: Rud. LIDTKE
– Kol. kosc.: F. GANTER, W. MUNDT, A. CASPARI, L. HOFFMANN, J.PELZER, H. SCHENDEL
– L. WALCZAK
17.Parafja w Pabjanicach
18.Parafja w Piotrkowie
19.Filjal w Kamocinie
20.Parafja w Sosnowcu
21.Filjal w Dabrowie Gorniczej
22.Parafja w Tomaszowie Maz.
23.Parafja w Czestochowie
24.Filjal w Dziepolci
25.Filjal w Radomsku
26.Parafja w Zawiercin
27. Parafja w Zgierzu
– 1824
– Aleksander Karol FALZMANN
– Kantor Reinhold KRUSCHE
– Kol.kosc.: E. OTTO, E. BERNECKER, G. GUTSCHE, E. LANGE, G. HÄNSLER, O. ZIELKE, W.M. WENDE
– Szkoly: Swedow, Biala, Rosenow, Jozefow, Anielin, Radogoszcz, Grabowiec, Zabieniec, Zgierz
aus: Pastor Arthur Schmidt, „ Deutsches Schicksal in Polen“, 1953, S. 225
Personalverzeichnis des Warschauer Konsistorialbezirks nach dem Stand von 1939
VI. Lodzer Diözese
16 Pfarrgemeinden und 3 Filialen
Stellv. Senior: Pastor DIETRICH Julius, Lodz, St. Johannis
| Gemeinde |
Gründungsjahr |
Pastor |
| Alexandrow |
1801 |
BUSE JuliusBENKE Gustav |
| Huta Bardzinska |
1839 |
Adm. BUSE Julius |
| Andrzejow |
1925 |
OSTERMANN Wilhelm |
| Grömbach (Laznowska Wola) |
1928 |
Adm. OSTERMANN Wilhelm |
| Brzeziny |
1826 |
KNEIFEL Eduard |
| Konstantynow |
1828 |
SCHMIDT Leopold |
| Lodz, St. Trinitatis |
1826 |
WANNAGAT AlbertSCHEDLER GustavWUDEL Bruno, DiakonusRICHTER Harry, Vikar |
| Lodz, St. Johannis |
1884 |
DIETRICH JuliusDOBERSTEIN AdolfLIPSKI Otto, DiakonusDr. DIETRICH Erich |
| Lodz, St. Matthäi |
1928 |
LÖFFLER AdolfBERNDT GustavRICHTER Gerhard, Vikar |
| Lodz, poln. Gemeinde |
|
KOTULA KarolHAUPTMANN Alfred, Rel.lehrerGLOTZ Adolf, Rel.lehrer |
| Lodz, Haus der Barmherzigkeit |
1908 |
LÖFFLER Bruno, Rektor |
| Lodz, Deutsches Gymnasium |
|
WELK Otto |
| Lodz, Christl. Gemeinschaft |
|
OTTO Paul |
| Lodz-Radogoszcz, St. Michaelis |
1932 |
SCHMIDT Arthur |
| Neusulzfeld |
1838 |
BÖTTCHER Heinrich |
| Poddembice |
1840 |
MERGEL Kurt |
| Pabjanice |
1827 |
SCHMIDT RudolfHORN JuliusLEMBKE Erich |
| Königsbach (Bukowiec) |
|
Adm. HORN Julius |
| Ruda-Pabianicka (Erzhausen) |
1925 |
ZANDER Johannes |
| Zgierz |
1824 |
FALZMANN AlexanderZUNDEL Alfred, Vikar |
| Lentschütz (Lenczyca) |
1841 |
ZERECKE Adolf |
| Ozorkow |
1826 |
BERGMANN Theodor |
aus: Pastor Arthur Schmidt, „ Deutsches Schicksal in Polen“, 1953, S. 228/229
Personalverzeichnis der Evang.-Augsb. Kirche in Polen nach dem Stand vom 1. Januar 1945
Superintendentur Litzmannstadt – Stadt
| Gemeinde |
Pastor |
| Litzmannstadt (Lodz)St. Trinitatis |
SCHEDLER Gustavv. UNGERN-STERNBERG RolfWUDEL BrunoWELK Otto |
| St. Johannis |
DOBERSTEIN AdolfTAUBE TheodorDr. DIETRICH ErichJAKI ArnoldETTINGER Wilhelm |
| St. Matthäi |
LÖFFLER AdolfZUNDEL AlfredBREYVOGEL Emil |
| St. Michaelis, Radegast |
SCHMIDT Arthur |
| Gust. –Adolf-Gemeinde,Erzhausen |
SAUERBREI RudolfWINGER Gotthold |
| Diakonissenanstalt „Haus der Barmherzigkeit“ |
LÖFFLER Bruno, Rektor |
| Christliche Gemeinschaft |
OTTO Paul |
| Brüdergemeinde |
KAUTZ Hugo |
| Grabiniec-Cyganka |
TETZ Eduard |
Superintendentur Litzmannstadt-Land
| Brunnstadt (Ozorkow) |
BERGMANN Theodor |
| Görnau (Zgierz) |
KNEIFEL Eduard |
| Lentschütz (Lenczyca) |
ZIEGLER Rudolf |
| Löwenstadt (Brzeziny) |
RICHTER Harry |
| Neusulzfeld (Nowosolna) |
BÖTTCHER Heinrich |
| Piontek |
MAIB Erich, Vikar |
| Tuchingen (Konstantynow) |
GANZ LeopoldSOMMER Ferdinand |
| Wandalenbrück (Poddembice) |
DECKER Emil |
| Wirkheim (Alexandrow) |
BUSE JuliusBENKE Gustav |
| Huta Bardzinska |
Adm. BUSE Julius |
Superintendentur Pabianitz
| Andreashof (Andrzejow) |
OSTERMANN Wilhelm |
| Groembach (Laznowska Wola) |
OSTERMANN Wilhelm |
| Königsbach |
OSTERMANN Wilhelm |
| Belchental (Belchatow) |
LIERSCH Robert |
| Klestau (Kleszczow) |
FRÖHLICH Servatius |
| Lask |
LEMBKE Erich |
| Pabianitz (Pabjanice) |
HORN JuliusMÜLLER EdgarHILDNER WilhelmVOGELSANG Helmut, Vikar |
| Selau (Zelow) |
FUCHS ? |